رهبری کو-اکتیو مدلی از رهبری است که می‌گوید رهبری به جایگاه و عنوان محدود نیست و هر کسی، بسته به موقعیت، می‌تواند به یکی از پنج شیوه رهبری کند: از درون، از جلو، از پشت، از کنار و از میدان. این مدل را کارن و هنری کیمزی-هاوس، بنیانگذاران مؤسسهی Co-Active Training Institute (CTI)، در کتاب «رهبری کو-اکتیو: پنج شیوهی رهبری» معرفی کرده‌اند.
دکتر محمدمهدی ربانی، بیزینس کوچ، بنیان‌گذار ویدان و پلتفرم coachh.ir، فارغالتحصیل دورهی کوچینگ مؤسسهی CTI و مترجم کتاب‌های «کواکتیو کوچینگ» و «رهبری کو-اکتیو» به فارسی است. در این مقاله می‌خوانید رهبری کو-اکتیو چیست، پنج شیوهی رهبری در این مدل کدام‌اند و هر کدام کجا به کار می‌آید، این مدل با رهبری سنتی چه تفاوتی دارد، چطور آن را در سازمان خود به کار ببرید و کتاب برای چه کسانی مناسب است.
رهبری کو-اکتیو یعنی چه؟
پاسخ کوتاه: رهبری‌ای که «بودن» و «انجام‌دادن» را با هم می‌بیند؛ یعنی هم به اینکه رهبر چه کاری انجام می‌دهد توجه دارد و هم به اینکه در حین انجام آن، چه کسی است و چه حضوری دارد.
واژه‌ی «کو-اکتیو» از دو بخش ساخته شده است: «کو» (Co) به همکاری، رابطه و کیفیت حضور اشاره دارد و «اکتیو» (Active) به عمل و حرکت رو به جلو. ایده‌ی اصلی کتاب این است که مدل‌های تک‌بعدی و از بالا به پایین رهبری، برای دنیای پیچیده و پرشتاب امروز کافی نیستند. به‌جای یک «قهرمان» در بالای هرم، این مدل از رهبری فراگیرتری حرف می‌زند که در آن هر فرد مسئولیت دنیای پیرامون خودش را می‌پذیرد و با دیگران همکاری میکند.
این مدل از دل همان جامعه‌ای آمده که مدل کوچینگ کو-اکتیو را ساخته است؛ مدلی که در مقاله‌ی بیزینس کوچینگ چیست؟ چهار اصل آن را خوانده‌اید.
پنج شیوهی رهبری در مدل کو-اکتیو
پاسخ کوتاه: رهبر درون در مرکز مدل قرار دارد و چهار شیوهی دیگر، یعنی رهبر در جلو، در پشت، در کنار و در میدان، دور آن قرار می‌گیرند. رهبر خوب بسته به موقعیت، میان این شیوه‌ها حرکت میکند.
| شیوهی رهبری | تمرکز اصلی | چه زمانی لازم است | مثال در یک کسب‌وکار ایرانی |
|---|---|---|---|
| رهبر درون | شناخت ارزشها، هدف و ثبات درونی | همیشه؛ پایه‌ی بقیه‌ی شیوه‌هاست | مدیری که در بحران ارزی، بر اساس ارزش‌هایش تصمیم می‌گیرد، نه ترس |
| رهبر در جلو | ساختن چشم‌انداز و الهام‌بخشی | شروع یک مسیر تازه یا تغییر بزرگ | مدیرعاملی که هدف ورود به بازار صادرات را برای کل شرکت روشن میکند |
| رهبر در پشت | حمایت از دیگران تا خودشان بدرخشند | وقتی تیم باید رشد کند و مستقل شود | مدیری که پروژه را به یک کارشناس جوان می‌سپارد و پشتیبانش می‌ماند |
| رهبر در کنار | همکاری و شراکت هم‌سطح | همکاری میان واحدها یا با شرکا | دو مدیر فروش و تولید که با هم مسئله‌ی تأخیر تحویل را حل می‌کنند |
| رهبر در میدان | حس‌کردن جو، فضا و آنچه گفته نمی‌شود | وقتی چیزی در تیم «درست نیست» اما کسی نمی‌گوید | مدیری که در جلسه، سکوت و نگرانی پنهان تیم را حس میکند و درباره‌اش می‌پرسد |
رهبری کو-اکتیو با رهبری سنتی چه فرقی دارد؟
پاسخ کوتاه: رهبری سنتی رهبری را به جایگاه و یک شیوهی ثابت گره می‌زند؛ رهبری کو-اکتیو آن را انتخابی می‌داند که هر کسی، در هر جایگاهی، می‌تواند داشته باشد.
- رهبری سنتی: رهبر کسی است که بالای هرم نشسته؛ همیشه جلو می‌ایستد و دستور می‌دهد. بقیه پیرو هستند.
- رهبری کو-اکتیو: هر کسی می‌تواند رهبر باشد. مدیر گاهی جلو می‌ایستد، گاهی پشت سر تیم، گاهی کنارشان و گاهی فقط فضا را حس میکند. ارزش رهبر در انعطاف میان این شیوه‌هاست.
بسیاری از مدیران ایرانی در یک شیوه گیر کرده‌اند؛ معمولاً «رهبر در جلو». این شیوه در شروع کسب‌وکار لازم است، اما وقتی سازمان بزرگ می‌شود، اگر مدیر یاد نگیرد پشت تیم یا کنار آن‌ها بایستد، تیم مستقل نمی‌شود و همه‌چیز به او وابسته می‌ماند.
کتاب «رهبری کو-اکتیو» و ترجمه‌ی فارسی آن
کتاب «Co-Active Leadership: Five Ways to Lead» نوشته‌ی کارن و هنری کیمزی-هاوس است؛ دو نفری که پیش‌تر از نویسندگان کتاب مشهور «Co-Active Coaching» بوده‌اند. نخستین ویرایش این کتاب در سال ۲۰۱۵ و ویرایش دوم آن، با بازنگری و افزوده‌ها، در سال ۲۰۲۱ منتشر شده است. در ویرایش دوم، در پایان هر فصل پیشنهادهای مشخصی برای پرورش هر شیوهی رهبری آمده است.
ترجمه‌ی فارسی این کتاب را دکتر محمدمهدی ربانی انجام داده است.
- عنوان فارسی: «رهبری کو-اکتیو: پنج راه رهبری»
- نقش دکتر ربانی: مقدمه و ترجمه
- خرید کتاب از کتابدان
چطور مدل رهبری کو-اکتیو را در سازمان به کار ببریم؟
- از رهبر درون شروع کنید. ارزشها و هدف شخصی‌تان را بنویسید. بدون این پایه، شیوه‌های دیگر سطحی می‌شوند.
- شیوهی غالب خود را بشناسید. یک هفته جلسه‌ها و تصمیم‌هایتان را مرور کنید: بیشتر در کدام شیوه بودید؟ از همکاران هم بپرسید.
- یک شیوهی کماستفاده را انتخاب کنید. شیوه‌ای که کمتر به کار می‌برید، اما تیم به آن نیاز دارد؛ مثلاً رهبر در پشت.
- آزمایش کوچک طراحی کنید. مثلاً: «در جلسه‌ی هفتگی، اول از تیم می‌پرسم و نظرم را آخر می‌گویم.»
- با تیم درباره‌ی مدل گفتگو کنید. زبان مشترک پنج شیوه، به همه کمک میکند در جایگاه خودشان رهبری کنند.
- بازخورد بگیرید و تکرار کنید. هر چند هفته، از تیم بپرسید چه تغییری حس کرده‌اند و شیوهی بعدی را انتخاب کنید.
سناریوی نمونه: مدیرعامل یک شرکت نرم‌افزاری در تهران
این سناریو ساختگی است. بنیان‌گذار یک شرکت نرم‌افزاری که حالا پنجاه نفر کارمند دارد، هنوز در همه‌ی جلسه‌ها اولین و آخرین نظر را می‌دهد. مدیران میانی کم‌کم ساکت شدهاند و ایده‌های تازه کمتر مطرح می‌شود.
او با مدل رهبری کو-اکتیو آشنا می‌شود و با مرور یک هفته از کارش، می‌بیند تقریباً همیشه «رهبر در جلو» بوده است. تصمیم می‌گیرد شیوهی «رهبر در پشت» را تمرین کند: در جلسه‌های ماهانه‌ی محصول، ارائه را به مدیران میانی می‌سپارد و خودش فقط سؤال می‌پرسد. در جلسه‌های اول سخت است و چند بار وسوسه می‌شود دخالت کند. اما به‌تدریج مدیران میانی مسئولیت بیشتری می‌پذیرند و ایده‌های تازه به جلسه‌ها برمی‌گردد. او همچنین «رهبر در میدان» را تمرین میکند: پیش از جمع‌بندی هر جلسه، می‌پرسد «چیزی هست که گفته نشده؟»
درس این سناریو: مشکل، کمبود رهبری نبود؛ تک‌شیوه‌بودن رهبری بود.
پنج شیوهی رهبری در یک روز کاری؛ یک مثال
پاسخ کوتاه: رهبر کو-اکتیو در طول یک روز چند بار میان شیوه‌ها جابه‌جا می‌شود و مهارتش در تشخیص این است که هر لحظه کدام شیوه لازم است.
یک روز کاری از مدیر یک واحد عملیات را در نظر بگیرید:
- صبح، پیش از شروع کار: چند دقیقه برای خودش وقت می‌گذارد تا مهم‌ترین اولویت و ارزشی را که امروز می‌خواهد به آن پایبند باشد، مرور کند. (رهبر درون)
- جلسه‌ی صبحگاهی تیم: هدف هفته را روشن و با انرژی بیان میکند تا همه بدانند به کجا می‌روند. (رهبر در جلو)
- ظهر: یکی از سرپرست‌ها با مسئله‌ای سخت می‌آید. مدیر به‌جای حل آن، سؤال می‌پرسد و اعتمادش را نشان می‌دهد تا خودش راه را پیدا کند. (رهبر در پشت)
- بعدازظهر: با مدیر واحد فروش برای حل تأخیر در تحویل سفارش‌ها، هم‌سطح و شریکانه کار میکند. (رهبر در کنار)
- جلسه‌ی پایانی روز: حس میکند تیم خسته و ساکت است. جلسه را متوقف میکند و می‌پرسد چه چیزی گفته نشده است. (رهبر در میدان)
هیچ‌کدام از این شیوه‌ها بهتر از دیگری نیست. مشکل وقتی پیش می‌آید که رهبر فقط یک شیوه را بلد باشد و در همه‌ی موقعیت‌ها همان را به کار ببرد.
رهبری کو-اکتیو به چه کسانی کمک میکند؟
- مدیرعامل‌ها و بنیانگذاران که سازمانشان بزرگ شده و باید رهبری را در سطوح مختلف پرورش دهند.
- مدیران میانی که بدون عنوان بالا، می‌خواهند در جایگاه خود اثرگذار باشند.
- کوچ‌ها و مربیان سازمانی که به دنبال زبانی مشترک برای گفتگو درباره‌ی رهبری‌اند.
- مدیران منابع انسانی و آموزش که برنامه‌ی توسعه‌ی رهبری طراحی می‌کنند.
- رهبران تیم که می‌خواهند تیمی مستقل‌تر و مشارکتی‌تر بسازند؛ این موضوع را در کوچینگ تیمی هم ببینید.
فواید بهکارگیری مدل رهبری کو-اکتیو
- انعطاف بیشتر رهبر در موقعیت‌های مختلف
- تیم مستقل‌تر و کمتر وابسته به یک نفر
- زبان مشترک برای گفتگو درباره‌ی رهبری در سازمان
- پرورش رهبری در همه‌ی سطوح، نه فقط در رأس
- تصمیم‌های مبتنی بر ارزش، بهویژه در شرایط ناپایدار
- رابطه‌ی عمیق‌تر و اعتماد بیشتر میان مدیر و تیم
رهبری کو-اکتیو از نگاه دکتر ربانی
رویکرد کوچینگ دکتر ربانی سه ستون دارد و یکی از آن‌ها مستقیماً همین مدل است:
تجربه‌ی میدانی پیش از آموزش. دکتر ربانی از ۱۹ سالگی در بازار بوده و چندین شرکت و برند ساخته است. ترجمه‌ی یک کتاب رهبری از سوی کسی که خودش سازمان ساخته، معنای دیگری دارد: مدل، فقط یک چارچوب نظری نیست، بلکه پاسخی به مسئله‌هایی است که هر مدیر ایرانی هر روز با آن روبه‌روست.
مدل کو-اکتیو. او دورهی کوچینگ را در مؤسسهی CTI گذرانده و کتاب‌های «کواکتیو کوچینگ» و «رهبری کو-اکتیو» را ترجمه کرده است. در کوچینگ کو-اکتیو، مشتری خلاق، توانمند و کامل است؛ در رهبری کو-اکتیو هم هر عضو تیم توان رهبری دارد. این دو مدل مکمل هم‌اند: کوچینگ، ابزار پرورش همان رهبری‌ای است که کتاب از آن حرف می‌زند. برای تمرین پرسشگری، فهرست سؤال‌های قدرتمند کوچینگ را ببینید.
اجرا و نتیجه. کوچینگ برای دکتر ربانی باید به عمل و نتیجه برسد. خواندن کتاب رهبری کافی نیست؛ رهبری با آزمایش شیوه‌های تازه در جلسه‌ی واقعی، گرفتن بازخورد و تکرار ساخته می‌شود. این همان مسیری است که در کوچینگ مدیران دنبال می‌شود. در دوران تغییر فناوری هم این مدل کاربرد تازه‌ای پیدا کرده است؛ آن را در رهبری در عصر هوش مصنوعی بخوانید.
چک‌لیست خودارزیابی پنج شیوهی رهبری
- ارزشها و هدف شخصی‌ام را می‌شناسم و بر اساس آن تصمیم می‌گیرم. (رهبر درون)
- می‌توانم چشم‌انداز روشنی برای تیمم ترسیم کنم. (رهبر در جلو)
- به اعضای تیم فضا می‌دهم تا خودشان بدرخشند. (رهبر در پشت)
- با همکاران هم‌سطح، واقعاً شریکانه کار می‌کنم. (رهبر در کنار)
- جو تیم و آنچه گفته نمی‌شود را حس می‌کنم و درباره‌اش می‌پرسم. (رهبر در میدان)
جمع‌بندی
رهبری کو-اکتیو می‌گوید رهبری انتخاب است، نه جایگاه؛ و رهبر خوب بسته به موقعیت، از درون، جلو، پشت، کنار یا میدان رهبری میکند. دکتر ربانی با ترجمه‌ی این کتاب، این مدل را به زبان فارسی آورده و در کوچینگ مدیران به کار می‌برد. اگر می‌خواهید این پنج شیوه را با همراهی یک کوچ آموزش‌دیده در CTI در رهبری خودتان تمرین کنید، درخواست جلسه‌ی اولیه را در coachh.ir ثبت کنید.